Klikzink
Bij een boerderij van tegen de honderd jaar oud is het strippen van het dak vaak het duurste en meest risicovolle onderdeel van de klus. Elke pan die eraf komt, kan een gebint blootleggen dat droger of natter is dan verwacht, en bij een monumentale of beeldbepalende schuur wil niemand dat proces onnodig oprekken. Er wordt daarom vaak gevraagd of het niet gewoon kan: de bestaande dakpannen laten liggen, en er een nieuwe dakbedekking van felsplaten overheen zetten. Het antwoord is dat het kan, maar niet overal en niet zonder gevolgen voor de hoogte, de goot en de aansluitingen rond het gebint.
Bij een recent woonhuis is de kapconstructie meestal recht getimmerd en is er een tengellaag die je zonder veel omhaal kunt ophogen. Bij een boerderij ligt dat anders. De gordingen en spanten zijn vaak met de hand gezaagd, doorbogen soms al jaren en zijn zelden over de volle lengte even hoog. Een dakvlak dat op het oog vlak lijkt, wijkt op de tekentafel al snel enkele centimeters af tussen de nok en de gootlijn. Dat betekent dat een systeem dat over de bestaande pannen heen gaat, op een boerderij niet zomaar recht op de contramal kan rusten: er moet eerst een nieuw, egaal vlak gemaakt worden op basis van een panlatten- of tengelconstructie die de oneffenheden opvangt. Bij een boerderij is dat vaak meer werk dan bij nieuwbouw, omdat er meer te corrigeren is.
Oude keramische pannen, zeker gebakken exemplaren van voor de oorlog, liggen zelden helemaal vlak. Ze verschillen onderling een paar millimeter in dikte en de golving van het pannendak zelf loopt op sommige boerderijen op tot een centimeter of meer over de breedte van een dakvlak. Felsplaten zijn dunne stalen banen van 0,55 millimeter; ze volgen de ondergrond waarop ze liggen. Leg je ze direct op een verouderd pannendak, dan tekent elke onregelmatigheid in de pannen zich af in de plaat, en dat is bij een mat, donker oppervlak zoals Nordic Night Black of Slate Grey goed te zien zodra de zon er schuin op staat. Daarom wordt er bij deze toepassing altijd een tussenconstructie aangebracht: een raster van houten regels of een volledige nieuwe beplating, die het gewicht van de pannen draagt en tegelijk een vlak vertrekpunt geeft voor de fels. Zonder die tussenlaag is over-de-oude-pannen-heen werken op een boerderij geen haalbare optie.
Het optellen van een tussenconstructie, de oude pannen zelf en de nieuwe felsplaten betekent dat het dakvlak een aantal centimeters hoger komt te liggen dan voorheen. Bij een boerderij met een lage gootlijn, zoals veel bij oudere langgevelboerderijen het geval is, raakt dat al snel de dakrand: de bestaande gootbak, de daktrim en soms de muurplaat moeten mee omhoog, of er moet een nieuwe overgang gemaakt worden waar de oude gevel en het nieuwe dakvlak elkaar ontmoeten. Bij een beeldbepalende boerderij, en zeker bij een monument, is die overgang precies het punt waar een welstandscommissie of monumentenambtenaar naar kijkt. Een paar centimeter hoger dakvlak kan er zomaar voor zorgen dat de verhouding tussen gevel en dak visueel verandert, ook al is dat voor de eigenaar zelf nauwelijks te zien. Het is daarom verstandig om, voordat er een schroef in het dak gaat, de nieuwe hoogte op tekening te zetten en langs de gootlijn en de dakschilden te controleren of alles nog aansluit op bestaande dakkapellen, schoorstenen en muurdammen.
Een ander punt waar op een boerderij zwaarder aan getild wordt dan bij nieuwbouw, is het gewicht op het gebint. Oude pannen laten liggen en er een tweede dakbedekking overheen zetten, betekent dat de kapconstructie een tijd lang het gewicht van beide draagt. Felsplaten zelf zijn met ongeveer vijf kilo per vierkante meter licht, maar de tussenconstructie die nodig is om het vlak te maken telt ook mee, en bij een gebint dat al honderd jaar meegaat en misschien al eerder is bijgezet of verstevigd, is dat een rekensom die niet overgeslagen mag worden. Bij een boerderij met zichtbare doorbuiging in de gordingen, of met sporen van eerdere houtrot rond de gootaansluitingen, is het raadzaam om eerst een constructeur te laten kijken of het gebint de extra belasting kan dragen voordat er wordt besloten om de oude pannen te laten liggen.
Er zijn situaties waarin over de bestaande pannen heen werken bij een boerderij niet aan te raden is. Als de pannen zelf al los liggen, gebroken zijn of de onderconstructie vochtschade vertoont, dan verdwijnt het probleem niet onder de nieuwe platen, het wordt verstopt. Vocht dat nu nog kan verdampen via de open pannenlaag, krijgt onder een dichte stalen plaat veel minder kans om weg te komen, en juist bij een eeuwenoud gebint is dat een risico dat je niet wilt lopen. Ook bij een dakhelling die al aan de ondergrens zit, ligt dit gevoelig: felsplaten kunnen vanaf zes graden toegepast worden, maar de opbouw van tussenconstructie en pannen erboven kan bij een flauw hellend dakvlak net genoeg extra hoogte geven om de afwatering rond de goot te verstoren. En bij een boerderij die een rijksmonument is, is het niet vanzelfsprekend dat het bevoegd gezag akkoord gaat met het laten zitten van de oude pannen onder een nieuw materiaal; soms wordt juist gevraagd om de oude pannen te bewaren en apart op te slaan, in plaats van ze blijvend af te dekken. In die gevallen is strippen, ook al is het duurder en ingrijpender, de stap die uiteindelijk minder risico geeft.
Als er wel voor gekozen wordt om over de bestaande pannen heen te werken, begint het traject met een opname van het dakvlak: waar zit de golving, waar wijkt de gording af, en hoeveel centimeter moet de tussenconstructie compenseren om tot een werkbaar vlak te komen. Op basis daarvan wordt de lengte en breedte van de platen bepaald; omdat felsplaten op maat gewalst worden, van 450 tot 8000 millimeter, kan een dakvlak vaak in doorlopende banen van nok tot goot uitgevoerd worden, ook op een boerderij waar de kaplengte niet overal gelijk is. Vervolgens wordt de tussenconstructie aangebracht op de bestaande pannen, waarna de platen blind bevestigd worden met klemmen onder de fels, op houten regelwerk met schroeven. Er komen geen zichtbare schroeven in het zicht, wat bij een beeldbepalende boerderij ook esthetisch meespeelt. Pas na deze stappen wordt de gootlijn en de aansluiting op de gevel afgewerkt, omdat die aansluiting afhankelijk is van hoeveel hoger het dakvlak precies is geworden.
Wij denken van tevoren mee op tekening, zonder dat daar kosten aan verbonden zijn, en kijken dan mee naar de opbouw die nodig is, de hoogte die dat oplevert bij de gootlijn en of het gebint de extra belasting kan dragen. Heeft u een boerderij waarbij u overweegt de bestaande pannen te laten liggen, dan kunt u de situatie met tekeningen of foto's aan ons voorleggen; wij geven dan aan of dit voor uw dak een haalbare route is.