Klikzink
Wij krijgen deze vraag bijna altijd op dezelfde manier gesteld: er ligt een oude boerderij met een rieten of verweerde pannen dak, en de eigenaar of aannemer wil weten of felsplaten hier technisch kunnen. Het antwoord dat op de meeste websites staat, is dat het vanaf zes graden dakhelling kan. Dat getal is juist, maar bij een boerderij van tegen de honderd jaar oud zegt het nog niet zoveel. Want die zes graden gaat over een vlak, recht dak. En een oude boerderij heeft dat zelden.
De ondergrens van zes graden is gebaseerd op de afvoer van water over een strakke, ononderbroken plaat. Bij nieuwbouw is dat een rekensom die klopt, omdat de constructie recht is en overal even hoog. Bij een boerderijgebint dat eeuwenlang onder zijn eigen gewicht heeft gestaan, is dat een ander verhaal. Balken zijn doorgebogen, de nok is soms tien of vijftien centimeter uit het midden gezakt, en de helling aan de ene kant van het dak wijkt af van de andere kant. Wij zien dit bijna bij elke boerderij die we opmeten: het dak dat op de tekening zestien graden helling heeft, loopt in werkelijkheid van veertien tot achttien graden, en op de plek waar ooit een dakkapel is bijgebouwd, ligt de helling er zomaar drie graden onder.
Dat betekent dat de vraag niet is of het gemiddelde dak boven de zes graden komt. De vraag is of de laagste, meest doorgezakte plek van dat dak nog boven die grens blijft. Bij een gebint dat honderd jaar oud is, ligt die laagste plek vaak lager dan iemand denkt die alleen naar de nokhoogte en de dakvoet heeft gekeken. Wij hebben boerderijen gezien waar de nok en de gootlijn een helling van veertien graden suggereren, terwijl het midden van de kap door verzakking terugvalt tot een graad of acht. Dat is nog steeds ruim boven de ondergrens, maar het scheelt fors met wat er op papier staat, en het is precies waarom wij altijd opmeten voordat we een plaat op maat leveren.
Felsplaten zijn stalen banen die op hun lengte worden gewalst en met een fels van 35 millimeter aan elkaar gezet. Ze zijn stijf in de lengterichting maar volgen de ondergrond niet vanzelf als die ondergrond bult of holt. Bij een rechte kap is dat geen probleem: de plaat ligt vlak omdat de ondergrond vlak is. Bij een boerderijgebint met plaatselijke verzakkingen loopt de plaat over een bochtige lat, en dat is te zien in het aanzicht van het dak. Wij lossen dit meestal op door de panlatten of het dakbeschot vooraf te laten uitvlakken door de aannemer, zodat de felsplaten een egale ondergrond krijgen. Dat kost een extra werkgang, maar het voorkomt dat de fels op sommige plekken los lijkt te staan en op andere juist strak, wat bij een monumentaal front direct opvalt.
Bij een boerderij die als beeldbepalend of monumentaal is aangemerkt, telt dit dubbel. De welstandscommissie of de monumentencommissie kijkt naar het silhouet van het dak, en een golvend vlak onder een strak gefelste plaat oogt onrustiger dan onder rietdek of oude pannen, waar oneffenheden minder opvallen. Wij adviseren daarom bij deze gebouwen altijd om eerst met de constructeur of restauratiearchitect te bepalen of het gebint wordt gecorrigeerd of dat de oneffenheid blijft staan en het dakbeschot daar los overheen wordt aangebracht. Beide kan, maar de keuze bepaalt hoe strak het resultaat wordt en dus ook of felsplaten hier de juiste uitstraling geven.
De genoemde ondergrens van zes graden gaat uit van een correct uitgevoerde aansluiting op nok, goot en doorvoeren, met voldoende overlap in de fels. Bij een oude boerderij met een lage, langgerekte kap komen deze aansluitingen vaak op ongebruikelijke plekken terecht: een schoorsteen die niet in het midden van het dakvlak staat, een dakkapel die later is toegevoegd, een overstek dat asymmetrisch is uitgevoerd. Bij elke van die details neemt de kans op een kwetsbare plek toe naarmate de helling dichter bij de ondergrens komt. Wij zien in de praktijk dat een dak van acht of negen graden met veel doorvoeren zich anders gedraagt dan een strak dak van acht graden zonder obstakels. Daarom stellen wij bij een gebint met veel historische toevoegingen liever een marge voor boven de rekenkundige ondergrens, ook al is dat volgens de norm niet strikt nodig.
Er zijn ook boerderijen waarbij wij afraden om verder te gaan met felsplaten op basis van de helling alleen. Dat is het geval bij een dakvlak dat plaatselijk zo ver is doorgezakt dat de helling daar richting nul gaat, bijvoorbeeld bij een verzakte middenstijl onder een lange kapschuur. Op zo'n plek voert geen enkele felsplaat het water goed af, hoe zorgvuldig de plaat ook wordt gelegd. In die situatie ligt de oplossing niet bij het materiaal maar bij de constructie: eerst het gebint herstellen of plaatselijk verstevigen, en pas daarna de dakbedekking bepalen. Wie hier toch felsplaten op wil leggen zonder de constructie aan te pakken, verplaatst het probleem alleen naar een andere plek op het dak.
Het korte antwoord op de vraag welke dakhelling nodig is, blijft zes graden als absolute ondergrens voor een egaal dakvlak. Bij een oude boerderij is het praktische antwoord genuanceerder: het gaat om de laagste gemeten helling op het meest verzakte punt van het gebint, niet om de helling die op de oorspronkelijke bouwtekening staat. Omdat elk boerderijdak zijn eigen vervorming heeft opgebouwd over de decennia, is een vaste vuistregel voor dit gebouwtype niet te geven. De ene boerderij heeft een gebint dat nog vrijwel recht staat, de andere is op sommige plekken flink uitgezakt terwijl de rest van het dak er nog fraai bij ligt.
Wij meten daarom altijd de bestaande situatie op voordat wij een plaat op maat leveren, tot op de millimeter, in plaats van te werken met een gemiddelde helling die op papier klopt maar op het dak niet. Onze platen worden op eigen walsmachines gemaakt in de lengte die nodig is, van 450 tot 8000 millimeter, zodat een aflopende of onregelmatige kap geen reden is om over te stappen op een ander materiaal. Wilt u weten of de helling van uw boerderijdak voldoende is voor felsplaten, dan kunt u contact met ons opnemen en de bestaande situatie laten meedenken op tekening. Dat kost niets en geeft u een concreet antwoord voor uw dak, niet voor een gemiddeld dak.