Klikzink
Voordat er één plaat op het dak of tegen de gevel komt, moet duidelijk zijn wat erachter zit. Bij een oude boerderij is dat zelden een eenvoudige vraag. Er kan een houten gebint onder zitten dat honderd jaar oud is, een stalen constructie uit een latere verbouwing, of hier en daar een stuk beton waar ooit een schuurdeel is bijgezet. Die ondergrond bepaalt hoe wij de klikfelsplaten bevestigen, en soms ook of we eerst iets anders moeten doen voordat we daaraan beginnen.
Bij een nieuw gebouw is de ondergrond vlak en recht, en is dit een kort onderwerp. Bij een oude boerderij is het vaak het eerste dat we ter plekke moeten bekijken, omdat geen twee boerderijen hetzelfde zijn opgebouwd en verbouwd.
De meeste boerderijen van voor de oorlog hebben een houten dakconstructie: gebint, gordingen, soms nog met de oorspronkelijke rietbedekking of pannen daarop. Op hout bevestigen we de felsplaten met schroeven, onder de fels weggewerkt zodat er aan de buitenkant niets te zien is. Dat werkt goed, mits het hout nog voldoende draagkracht heeft. Bij een gebint van honderd jaar oud is dat niet vanzelfsprekend. Er kan houtrot zitten bij de gootaansluitingen, er kunnen oude boorgaten en inkepingen zijn van eerdere dakbedekkingen, en de balken zijn vaak niet meer haaks of even dik als toen ze gezaagd werden. Wij kijken daarom altijd eerst naar de staat van het hout zelf, niet alleen naar het type constructie. Is het hout gezond, dan is bevestigen met schroeven op de bestaande gording meestal gewoon mogelijk. Is het hout verzwakt, dan moet er eerst een nieuwe onderconstructie of een panlatten- en tengellagensysteem overheen, en pas daarna de felsplaat.
Een tweede punt bij houten gebinten is dat ze zelden nog vlak zijn. Honderd jaar zetting, een verzakte fundering aan één kant, een dakvlak dat door de jaren heen een lichte bolling of deining heeft gekregen: dat is normaal bij een oud gebint en geen reden om het af te keuren. Het is wel een reden om goed te kijken hoe de felsplaten erop komen te liggen. Felsplaten zijn stijve stalen banen; ze volgen een oneffen ondergrond niet automatisch mooi. Bij lichte oneffenheden lost een panlattensysteem met tussenruimte dit meestal op, omdat de tengels de plaat een nieuw, vlak vlak geven onafhankelijk van de kromming van het gebint daaronder. Bij grotere oneffenheden bespreken we liever ter plekke wat wel en niet wenselijk is, in plaats van dat vooraf op tekening te beloven.
Niet elke boerderij is van a tot z hout. Bij verbouwingen uit de jaren zeventig of tachtig is vaak een stalen spantconstructie toegevoegd, bijvoorbeeld bij een nieuwe stal of werktuigenberging tegen het oorspronkelijke woonhuis aan. Op staal bevestigen we de felsplaten met zelfborende schroeven, ook weer verwerkt onder de fels. Dat gaat over het algemeen eenvoudiger dan op hout, omdat een stalen constructie doorgaans wel recht en vlak is aangebracht en niet te lijden heeft gehad van houtrot of zetting. Bij een boerderij zien we dit type ondergrond meestal bij de bedrijfsgebouwen, minder bij het oorspronkelijke woongedeelte.
Beton komt minder vaak voor als directe ondergrond voor felsplaten bij boerderijen, maar het gebeurt: bijvoorbeeld bij een betonnen dekvloer op een aangebouwd deel, of bij een gevel die deels in beton is uitgevoerd. Op beton bevestigen we niet rechtstreeks; er komt altijd een houten of stalen regelwerk tussen, waarop de plaat vervolgens op de gebruikelijke manier wordt vastgezet. Dat regelwerk geeft ons meteen de kans om een dakvlak of gevelvlak recht te trekken, ook als de onderliggende betonconstructie dat niet helemaal is.
Bij veel oude boerderijen speelt er nog iets anders dan alleen de bouwkundige staat van hout, staal of beton: de status. Een boerderij met een monumentenstatus, of eentje die simpelweg beeldbepalend is voor het dorp of de streek, ligt anders op tafel dan een gewone bedrijfsloods. Dat verandert niets aan de vraag welke ondergrond eronder zit, maar wel aan hoe we daarmee omgaan. Bij een monument willen eigenaren en vaak ook de gemeente dat de oorspronkelijke gebintconstructie zoveel mogelijk intact blijft en zichtbaar blijft waar dat kan, bijvoorbeeld vanuit de stal of schuur gezien. Dat betekent dat we liever licht ingrijpen dan het hele dakvlak vervangen, en dat we bij twijfel over de draagkracht van het gebint eerder kiezen voor een aanvullende constructie boven op het bestaande hout dan voor het verwijderen ervan.
Een voorbeeld uit de praktijk: bij een rietgedekte langgevelboerderij met monumentenstatus lag onder het riet een eeuwenoud gebint dat op zich nog gezond hout was, maar met een merkbare welving in het dakvlak van de ene naar de andere kant. In zo'n geval kiezen we voor een panlattenconstructie die de welving volgt waar dat verantwoord is, en die op een aantal punten net iets bijstelt zodat de felsplaten er zonder rare knikken op liggen. Het resultaat is een dakvlak dat nog steeds de karakteristieke vorm van de oude langgevelboerderij toont, met een nieuwe, stalen bedekking erop.
Het is verleidelijk om de ondergrond en de felsplaten als twee losse dingen te zien: eerst de plaat kiezen, dan pas kijken wat erop moet. Bij een oude boerderij draaien wij die volgorde om. Als het gebint verzwakt is, als er scheve balken zitten die niet zomaar rechtgetrokken kunnen worden zonder de constructie aan te tasten, of als de monumentencommissie eisen stelt aan wat er aan de onderconstructie mag veranderen, dan is dat bepalend voor de keuze en niet de felsplaat zelf. In een aantal gevallen adviseren we dan ook om eerst een bouwkundige het gebint te laten beoordelen, voordat er over de dakbedekking wordt gesproken. Dat is geen vertragingstactiek, het voorkomt dat er een nieuwe stalen bedekking op een constructie komt die dat gewicht, hoe beperkt ook met ongeveer vijf kilo per vierkante meter, niet meer goed kan dragen.
Omgekeerd is het ook mogelijk dat de ondergrond juist geen enkel probleem oplevert en de discussie vooral over het aanzicht gaat, over welke kleur en welk profiel bij de boerderij past. Dat is dan een ander gesprek, met andere vragen, en die horen niet op deze pagina.
Wilt u weten hoe dit voor uw eigen boerderij ligt, dan is het nuttig om vooraf al te weten of het gebint van hout, staal of een combinatie is, en of er zichtbare gebreken zijn zoals rot, scheve balken of een merkbare welving in het dakvlak. Heeft de boerderij een monumentale status, meld dat dan ook, want dat bepaalt mee hoe we de bevestiging uitvoeren. Wij denken op basis daarvan mee over de juiste onderconstructie, kosteloos en op tekening, en bekijken samen met u wat er wel en niet verantwoord is bij de constructie die er al staat.