Klikzink
Een boerderij van honderd jaar oud is nooit helemaal recht. De gebinten zijn met de hand gezaagd, de nok is in de loop der jaren wat doorgezakt en de gording ligt hier een centimeter hoger dan daar. Dat verandert niets aan het materiaal zelf, maar het verandert wel de volgorde waarin wij werken en het tempo waarin een dak dicht gaat. Bij een nieuwbouwschuur met een kant-en-klare, waterpas gordingconstructie kunnen we de platen vaak dezelfde week nog opmeten en produceren. Bij een oude boerderij doen we dat bewust niet, en dat is meteen het belangrijkste verschil met de montage op een ander gebouw.
Onze felsplaten worden op maat gewalst, op de millimeter, van 450 tot 8000 millimeter lengte. Dat is een groot voordeel bij nieuwbouw, waar de maten vaststaan zodra de tekening klaar is. Bij een oude boerderij is dat voordeel er ook, maar dan moet er eerst gemeten worden, en wel op het dak zelf, niet op de tekening. Een gebinteconstructie van een eeuw oud wijkt op zijn beurt weer af van wat er ooit getekend is, en vaak is er helemaal geen tekening meer. Wij komen daarom eerst kijken en opmeten voordat er iets geproduceerd wordt. Op een boerderij bij Winterswijk waar we vorig jaar het dak van de grote schuur hebben bekleed, bleek de lengte van de ene dakvlakhelft aan de goot ruim vier centimeter te verschillen met de andere kant. Dat soort verschillen neem je mee in de maatvoering van de platen, niet in de montage achteraf.
Waar bij een strakke nieuwbouwschuur de eerste dag op de bouw vaak al platen op het dak oplevert, gaat de eerste dag bij een oude boerderij naar de ondergrond. De panlatten of het oude beschot worden nagelopen op verzakking, rot en scheefstand. Bij een gebinteconstructie die door de jaren heen is gezet, zit de oneffenheid namelijk niet alleen in de dakbedekking die eraf gaat, maar in de drager die blijft liggen. Regelwerk wordt waar nodig bijgesteld of aangevuld om een vlak vlak te creëren waarop de fels kan worden gelegd. Dat werk kost tijd, en het is niet te versnellen door er een dag extra personeel op te zetten. Je kunt scheefstand niet inhalen, je kunt hem alleen recht leggen.
Bij een nieuwbouwloods met een symmetrisch dak leggen ploegen vaak van de ene kant naar de andere door, en is een dakvlak in één ononderbroken beweging dicht. Bij een oude boerderij werken we vaker in vlakken die per stuk worden afgerond, omdat elk vlak zijn eigen correctie in de ondergrond nodig heeft gehad. Het is dan ook gebruikelijker dat een dagdeel besteed wordt aan één dakschild, waarna dat vlak echt regendicht is voordat het volgende vlak wordt aangepakt. Dat is prettig voor de eigenaar of aannemer die 's avonds wil weten wat er af is: niet "het dak is halverwege", maar "dit vlak is klaar, dat blijft droog, ongeacht wat het weer morgen doet." Bij een monumentale boerderij met een royale kapschuur zagen we dat het voorste dakvlak, boven de vroegere stal, al na de eerste dag volledig afgewerkt was, terwijl het achterste vlak boven de dorsvloer wegens een extra correctie in de gording een dag langer op zich liet wachten.
Op een boerderij met een beeldbepalende of monumentale status ligt er vaak een eis dat het aanzicht van het dak intact blijft: geen rij zichtbare schroefkoppen die vanaf de erfweg opvallen. Onze platen worden met klemmen onder de fels bevestigd, zodat er geen schroef door het zicht heen komt. Dat is voor elk gebouw met deze platen zo, maar bij een monumentale boerderij is het vaak de reden waarom de keuze op dit systeem valt en niet op een ander. Bij welstand of een monumentencommissie is het argument dat het dakbeeld strak en schroefloos blijft doorgaans overtuigender dan het argument dat het onderhoudsarm is.
Een aannemer die plant, wil weten wat er aan het eind van de dag klaar is. Bij een oude boerderij is dat antwoord altijd: het vlak waar we aan begonnen zijn, is aan het eind van de dag af, maar hoeveel vlakken dat er zijn hangt af van hoeveel correctiewerk de ondergrond vraagt. Bij een boerderij met een gebinteconstructie die redelijk recht is gebleven, hebben we op een doorsnee zadeldak met twee vlakken van elk ruim honderd vierkante meter, de montage in twee tot drie dagen afgerond, inclusief de correcties. Bij een gebinte die zwaar is doorgezakt of waar de gording plaatselijk vervangen moest worden, loopt dat op. Dat verschil zit niet in het materiaal, maar volledig in de staat van de drager, en dat is precies waarom deze pagina zich niet laat samenvatten in één vaste doorlooptijd.
Er zijn boerderijen waar wij afraden om met felsplaten te beginnen voordat er eerst een andere partij aan het werk is geweest. Als de gebinteconstructie zelf constructief onvoldoende is, met doorbuigende balken of aangetast hout, dan lost geen enkele dakbedekking dat op. Een felsplaat legt zich netjes over een oneffen maar dragende ondergrond, maar hij maakt een zwakke constructie niet sterker. In dat geval hoort er eerst een timmerman of constructeur bij het gebint langs te komen, en pas daarna beginnen wij met opmeten. Ook bij een boerderij waar de monumentencommissie een authentieke dakbedekking eist, zoals riet of gebakken pan, is fels geen optie, hoe strak het profiel er ook uit kan zien. Wij zeggen dat liever vooraf dan dat we een dak leggen dat achteraf niet door de vergunning komt.
Heeft u een oude boerderij waarvan het gebint niet meer helemaal recht is, of speelt er een monumentale status mee, dan is de eerste stap altijd hetzelfde: wij komen langs om de bestaande situatie op te meten voordat er iets besteld wordt. Meedenken op tekening, of op basis van foto's van de kapconstructie, kost u niets. Zo weet u vooraf hoeveel dagen de montage op uw dak vraagt, en welke vlakken het eerst dicht kunnen.