Klikzink
Een woonboerderij heeft vaak een dakvlak dat groter is dan bij een gewone woning, met een lage nok en een grote inhoud onder het dak. Dat gegeven bepaalt voor een belangrijk deel hoe vocht zich gedraagt en waar het naartoe moet. Bij een compact dak op een rijtjeswoning is de luchtlaag onder de dakbedekking klein en overzichtelijk. Bij een boerderij met een deel riet en een deel pannen of platen speelt iets anders: twee verschillende materialen die elk hun eigen vochthuishouding hebben, op één dakvlak samengevoegd. Dat is de reden waarom deze vraag voor een woonboerderij anders beantwoord moet worden dan voor een schuur of een nieuwbouwwoning.
Condens onder een dak ontstaat op het moment dat vochtige, warme lucht uit de woning tegen een koud oppervlak komt en daar afkoelt. Bij een boerderij met een grote, vaak matig geïsoleerde zolder of vliering is er veel lucht die in aanraking kan komen met de onderkant van de dakbedekking. Rieten daken ademen van nature: vocht dat in het riet trekt, kan er ook weer uit verdampen, mits er voldoende luchtstroming onder en in de rietlaag blijft. Een stalen felsplaat werkt volledig anders. Die is dicht, damp kan er niet doorheen, en vocht dat tegen de onderzijde van de plaat condenseert moet via een geventileerde spouw of luchtlaag worden afgevoerd, niet via het materiaal zelf.
Het punt waar veel woonboerderijen tegenaan lopen is niet het platen deel of het rieten deel apart, maar de overgang. Op de plek waar felsplaten aansluiten op riet, verandert de manier waarop het dak vocht afvoert abrupt. Onder het riet loopt lucht vaak vrij door de vorstlaag naar de nok. Onder de felsplaten moet die lucht via een aparte, gedefinieerde spouw naar buiten, meestal bij de nok of via de dakrand. Als deze twee systemen niet goed op elkaar zijn aangesloten, kan lucht die onder het riet vrij circuleert vast komen te zitten tegen de onderzijde van de platen, of omgekeerd: vocht dat vanuit de plaatzijde condenseert kan wegtrekken richting het riet en daar voor een vochtprobleem zorgen dat niets met de plaat zelf te maken heeft.
Bij een woonboerderij is de combinatie van riet en plaat vaker een gegeven dan een keuze. Het bijgebouw, de aanbouw of de stal is op een gegeven moment vervangen door een ander dakmateriaal, terwijl het hoofdgebouw met de karakteristieke rieten kap intact is gebleven. Wij zien dit regelmatig bij monumentale of beeldbepalende boerderijen waarbij welstand of de eigenaar zelf het rieten dak op het hoofdvolume wil behouden, maar het aangebouwde deel praktischer en onderhoudsarmer wil uitvoeren. Op zichzelf is dat een logische afweging. Het maakt de dakopbouw op de naad tussen beide materialen wel tot het punt waar de meeste aandacht naartoe moet.
Een voorbeeld uit de praktijk: een boerderij met een rieten hoofdkap en een aangebouwde stal met een plat aflopend dakvlak dat op felsplaten is overgezet. Op de kop van de stal, waar het platendeel tegen de rietrand aansluit, bleek na een paar jaar vochtplekken op de binnenzijde van de gevelbeplating te ontstaan. Niet doordat de felsplaten zelf lekten, maar doordat de ventilatieopening die onder het riet nodig is om de vorstlaag droog te houden, was afgedekt door de aansluitdetail van de plaat. De lucht die normaal via het riet naar buiten kon, kwam nu tegen een dichte plaat en bleef in de constructie hangen.
Onder felsplaten is een geventileerde luchtspouw nodig tussen de isolatie en de onderzijde van de plaat, zodat vocht dat er toch doorheen komt kan wegdrogen voordat het schade doet. Bij een woonboerderij met een groot, vaak ongelijk verdeeld dakvlak is het belangrijk dat deze spouw over de volle lengte van het plaatdeel doorloopt en een eigen aan- en afvoer heeft, los van de ventilatie die het rieten gedeelte nodig heeft. De twee systemen mogen elkaar raken op de overgang, maar moeten ieder apart kunnen functioneren. Wordt de spouw van het platendeel gebruikt om ook het riet te ventileren, of omgekeerd, dan ontstaat een situatie waarin de een afhankelijk wordt van de ander, en waarbij een verstopping, een vogelnest of een dichtgeschilderde opening aan de ene kant meteen een probleem geeft aan de andere kant.
Onze felsplaten zijn zelf dicht en nemen geen vocht op, wat maakt dat de plaat op zichzelf geen onderhoud aan de vochthuishouding vraagt. Het klemsysteem onder de fels laat de plaat ook nog enigszins bewegen bij temperatuurwisselingen, wat bij de lange, aan een rieten kap gekoppelde dakvlakken van een boerderij goed uitpakt: er hoeft geen rek opgevangen te worden op de plek waar plaat en riet elkaar raken. Dat neemt niet weg dat de spouw erachter wel goed ontworpen moet zijn. Een plaat die op zichzelf niets doorlaat, kan een vochtprobleem niet oplossen als de lucht erachter nergens naartoe kan.
Er zijn boerderijen waarbij de combinatie van riet en felsplaten op detailniveau lastiger uitpakt dan de situatie hierboven. Bij een dakvlak met een zeer flauwe helling, net boven het minimum waarop felsplaten toegepast kunnen worden, is er weinig ruimte om de ventilatie via de nok goed op te lossen zonder de rietaansluiting te verstoren. In die gevallen is het soms beter om de overgang niet halverwege het dakvlak te leggen, maar op een bouwkundige knik, zoals de aansluiting op een dwarskap of een schoorsteen, waar de twee materialen elkaar toch al raken. Ook bij boerderijen met een vliering die intensief gebruikt wordt, bijvoorbeeld als opslag of werkruimte, is er meer vocht en warmte die naar het dak trekt dan bij een onverwarmde vliering. In dat geval is de ventilatiecapaciteit die voor een gemiddeld boerderijdak volstaat, mogelijk niet voldoende, en moet er specifiek voor die situatie worden gerekend.
Wij denken in dit soort gevallen liever van tevoren mee op tekening dan dat we achteraf een detail aanpassen. Dat geldt zeker voor de plek waar riet en plaat samenkomen, omdat die overgang zich niet met een standaardoplossing laat afdoen. Heeft u een boerderij met een dakvlak dat uit twee materialen bestaat, dan kunt u ons de tekening en de bestaande dakopbouw sturen, waarna wij aangeven waar de ventilatie van het platendeel moet uitkomen en hoe die zich verhoudt tot de bestaande rietconstructie.