Klikzink
Een paardenstal produceert vocht op een manier die met weinig andere gebouwen te vergelijken is. Een paard van vijfhonderd kilo ademt uit, zweet en produceert mest en urine die verdampen zodra ze de strobodem raken. Bij vier of vijf boxen onder één dak loopt de luchtvochtigheid binnen op een manier die een lege loods of een garage nooit haalt. Die vochtige, warme lucht stijgt op naar het dakvlak. Raakt ze daar een koude plaat, dan condenseert ze, en dat condens druipt naar beneden. In een schuur is dat een nattigheid op de vloer. In een paardenstal valt het in de box, op het stro, en soms op het paard zelf.
Daar komt bij dat de lucht in een paardenstal niet alleen vocht bevat maar ook ammoniak, uit de mest en urine die op de bodem uiteenvallen. Ammoniak is niet alleen een geurkwestie. Het tast luchtwegen aan, van paard en van de mensen die dagelijks komen voeren en uitmesten. Een dak dat vocht vasthoudt, houdt vaak ook de ammoniakdamp langer binnen, omdat beide met dezelfde luchtstroom mee bewegen. Wie het condensprobleem oplost, lost dus vaak ook een deel van het luchtkwaliteitsprobleem op. Dat maakt de opbouw van het dak hier niet in de eerste plaats een comfortvraag, zoals bij een woning of een kantoor, maar een vraag die direct met de gezondheid van de dieren te maken heeft.
Het vocht in een paardenstal komt van drie kanten. Een deel komt van de dieren zelf, via ademhaling en transpiratie. Een deel komt van de bodem, waar mest en urine in het stro of de mest laag verdampen. En een deel komt van buiten, als regenwater via een gebrekkige aansluiting of een lekkage naar binnen sijpelt. Voor de dakopbouw is vooral de eerste twee bronnen van belang, want die vochtige lucht binnen in het gebouw moet een weg naar buiten hebben voordat ze tegen de onderkant van de plaat afkoelt.
Bij een gesloten stal met weinig luchtdoorstroming, zoals soms bij oudere gebouwen met kleine ramen en een dichte deur, hoopt die lucht zich op onder de daklijn. Daar is het meestal het koudst, zeker 's nachts en in de winter, en daar slaat het condens dus ook het eerst neer. Een aannemer die zo'n stal bezoekt ziet dat vaak meteen aan de roestvorm op oude stalen spanten of aan de zwarte schimmelvlekken op houten gordingen. Dat is een teken dat er al jarenlang water tegen de onderkant van het dak heeft gestaan, ook al was er buiten geen druppel regen gevallen.
De klikfelsplaten zelf zijn van verzinkt staal met een coating aan de buitenzijde en verzinking aan beide kanten; ze houden zelf geen water vast en er broeit niets in de plaat. Het probleem zit nooit in de plaat, maar in wat daaronder gebeurt. Condens ontstaat waar warme, vochtige lucht een kouder oppervlak raakt, en de onderkant van een stalen dakplaat is in de winter vaak het koudste punt van de hele stal. Zonder een doordachte opbouw eronder, druipt dat condens rechtstreeks naar beneden.
Wat daar meestal tegen helpt, is een combinatie van een geïsoleerde opbouw met een onderbrekende laag die de vochtige lucht tegenhoudt voordat ze de koude plaat bereikt, en een dakvlak dat via de nok en de gevel voldoende lucht kan laten circuleren zodat vocht dat er toch komt, weer weg kan. Bij een paardenstal is dat laatste net iets belangrijker dan bij een woonhuis, omdat de vochtproductie binnen simpelweg hoger is en continu doorgaat, ook 's nachts wanneer er niemand is om een deur open te zetten.
Een aannemer die een nieuwe stal opzet, doet er daarom goed aan om niet alleen naar de isolatiewaarde te kijken maar ook naar de luchtdoorstroming door het hele gebouw: van de staldeuren en de spleten onder de dakrand tot de nokventilatie boven. Het dak is daarbij het laatste stuk van een keten die bij de bodem begint. Een stal met een goed geïsoleerd dak maar dichte gevels houdt het vocht alleen maar beter binnen, en dan verplaatst het probleem zich naar de wanden en de balken in plaats van dat het verdwijnt.
In een gewone bedrijfsloods is condens vooral een kwestie van materiaalbehoud: een druppel op de vloer, wat roest aan een stalen ligger, verder weinig consequenties voor mens of dier. In een paardenstal ligt dat anders, omdat het dier er de hele dag en nacht onder staat en geen keuze heeft om ergens anders te gaan staan. Een paard dat in een vochtige, ammoniakrijke omgeving staat, loopt eerder risico op luchtwegklachten, en een nat stro bed is ook nog een risico voor hoefproblemen. Wat bij een loods een onderhoudskwestie is, is bij een paardenstal dus een dierenwelzijnskwestie, en dat verandert de afweging die een eigenaar of aannemer maakt.
Dat betekent niet dat elke paardenstal een zware, dure opbouw nodig heeft. Een open loopstal met een enkel afdak, waar de wind vrij onderdoor waait, heeft van nature al veel ventilatie en daar is het risico op condens al een stuk kleiner dan in een gesloten stal met dichte boxen. Bij zo'n open opzet is een eenvoudige plaat zonder uitgebreide onderconstructie vaak al voldoende, en zou een dure, volledig geïsoleerde opbouw geld kosten zonder dat het gebouw er iets aan heeft. Het is dus niet zo dat een paardenstal per definitie de zwaarste uitvoering nodig heeft; het gaat erom wat voor stal het is, hoe dicht de gevels zijn, en hoeveel dieren er onder hetzelfde dakvlak staan.
Er zijn situaties waarin de dakopbouw alleen het probleem niet oplost. Als de stal slecht geventileerd is op vloerniveau, met te weinig luchttoevoer bij de deuren en te weinig afvoer bij de nok, dan blijft de vochtige lucht binnen hangen, hoe goed de dakopbouw ook is samengesteld. Ook een bodem die niet goed afwatert, waarbij urine blijft staan in plaats van weg te lopen naar een afvoer, blijft dan een constante vochtbron die geen dakconstructie kan compenseren. In dat geval is het verstandiger om eerst de ventilatie door de hele stal en de afwatering van de bodem aan te pakken, en pas daarna te kijken naar de opbouw van het dak zelf. Een nieuw dak boven een stal die van onderop verzadigd blijft met vocht, verhelpt de klachten van paard en verzorger niet.
Wie twijfelt over de juiste opbouw voor een specifieke stal, met zijn eigen aantal boxen, bezetting en ventilatieopeningen, kan de tekening met de huidige situatie aan ons voorleggen. Wij denken mee over de opbouw die bij die stal past, zonder dat daar kosten aan verbonden zijn.