Klikzink
Golfplaat en klikfels-felsplaten zijn allebei stalen dakbedekking, vaak zelfs verzinkt staal met een vergelijkbare coating. Wie op afstand naar een prijslijst kijkt, zou kunnen denken dat het om varianten van hetzelfde product gaat. Op een oude boerderij blijkt dat niet zo te zijn. Het verschil zit niet in het materiaal zelf, maar in het profiel en de manier waarop de plaat aan de kap vastzit, en precies dat maakt op een gebint dat honderd jaar oud kan zijn en zelden helemaal vlak is, het verschil tussen een dak dat past en een dak dat overal een beetje wringt.
Golfplaat is een profielplaat met een golvend patroon dat zijn stijfheid ontleent aan die golving zelf. De plaat wordt door het profiel heen vastgeschroefd, met schroeven die door de bovenkant van de golf gaan en dus zichtbaar blijven. Felsplaten zijn vlakke banen staal met aan beide zijden een opstaande rand van 35 millimeter, de fels, die in het werk in elkaar wordt geklikt. De bevestiging zit onder die fels, met klemmen die op de ondergrond worden geschroefd en vervolgens door de volgende baan worden overdekt. Aan de buitenkant is dan geen schroef te zien.
Een boerderijkap van voor de oorlog is met de hand opgetrokken, meestal in balken die niet machinaal gefreesd zijn. Er zit verzakking in de nok, de gordingen liggen niet altijd op exact gelijke hoogte, en een dakvlak dat er van de grond af recht uitziet, is dat van dichtbij zelden helemaal. Golfplaat is daar redelijk vergevend in: het profiel zelf vangt kleine oneffenheden op, en omdat de plaat rechtstreeks op de gording wordt vastgeschroefd, volgt hij min of meer de vorm die er al ligt. Bij felsplaten ligt dat anders. Omdat de banen aan elkaar klikken over de volle lengte van het dakvlak, telt elke oneffenheid in de ondergrond door in de fels. Een gording die twee centimeter lager ligt dan de rest, geeft bij golfplaat een golf die iets platter oogt; bij felsplaten geeft die dezelfde oneffenheid een fels die over de lengte van het dak zichtbaar meebeweegt. Dat betekent niet dat felsplaten op een oud gebint niet kunnen, maar het betekent dat er vaker een onderconstructie van panlatten of een houten beschot tussen het gebint en de plaat nodig is, om een vlak werkvlak te maken. Bij een boerderij in de Achterhoek waar wij meedachten op tekening, lag het oorspronkelijke gebint zo ongelijk dat de aannemer eerst een volledig nieuw regelwerk aanbracht voordat de felsplaten erop konden; zonder die tussenstap was de fels over de lengte van het dak gaan slingeren.
Op een boerderij met een beeldbepalende of monumentale status is het aanzicht van het dak vaak net zo belangrijk als de waterdichtheid. Golfplaat heeft een herkenbaar industrieel profiel; het is prima materiaal, maar het verwijst naar de stal, de loods, de schuur. Op een boerderijwoning met rieten of pannen verleden, of op een pand dat in een beeldbepalend ensemble met de omliggende bebouwing staat, wordt dat profiel door welstand en soms door een monumentencommissie niet zonder discussie geaccepteerd. Felsplaten geven een vlakker, rustiger beeld: lange, ononderbroken banen met een fijne opstaande naad, zonder zichtbare bevestiging. Van een afstand lijkt het meer op een traditioneel zinken of leien dak dan op een agrarisch bijgebouw. Voor een hoofdgebouw dat aan de weg staat, of voor een boerderij die een gemeentelijk of rijksmonument is, ligt de keuze daardoor vaak snel bij felsplaten, terwijl diezelfde boerderij voor de achterliggende schuur of stal nog gewoon golfplaat kan behouden. Dat onderscheid tussen hoofdgebouw en bijgebouw is op veel erven al terug te zien, en het is een praktische manier om budget te verdelen zonder concessies te doen op het deel dat het meest bepaalt hoe de boerderij overkomt.
Het zou onvolledig zijn om alleen de voordelen van felsplaten te noemen. Golfplaat is goedkoper, sneller te leggen en minder gevoelig voor de staat van de onderconstructie, en dat zijn geen kleine argumenten op een erf waar het budget vaak verdeeld moet worden over dak, gevel en soms nog een verbouwing binnen. Voor een werkschuur, een kapschuur of een stal waar niemand van de weg af naar het dak kijkt, is golfplaat vaak volstaan: het beschermt tegen weer en wind, gaat lang mee en vraagt geen extra regelwerk om vlak te krijgen. Ook op een dak met een geringe helling waar de golving juist meehelpt om water snel af te voeren, heeft golfplaat een functioneel voordeel. Wie op een boerderij met een beperkt budget kiest voor felsplaten op alle daken, kiest vaak voor een beeld dat het budget niet aankan, terwijl golfplaat op de bijgebouwen dat beeld geen geweld doet omdat niemand ze naast elkaar vergelijkt.
Op veel erven staan het hoofdgebouw en de bijgebouwen dicht bij elkaar, en dan is het de vraag of twee verschillende profielen naast elkaar wringen of juist rust geven. Meestal geldt: een verschil in profiel valt minder op dan een verschil in kleur. Klikzink levert felsplaten in drie matte kleuren, Nordic Night Black, Slate Grey en Metallic Dark Silver, allemaal met een glansgraad onder de 5. Golfplaat is in vergelijkbare donkere, matte tinten leverbaar. Wie het hoofdgebouw in felsplaten in Slate Grey uitvoert en de bijgebouwen in golfplaat in een vergelijkbare kleurtoon, houdt de eenheid op het erf in stand terwijl het profiel het onderscheid tussen hoofd- en bijgebouw zichtbaar maakt. Dat is vaak een prettigere oplossing dan overal hetzelfde materiaal willen toepassen, waarbij het budget dan alsnog naar het minst zichtbare gebouw gaat.
Er is nog een praktisch verschil dat op een oud gebint meespeelt: de fels zelf is 35 millimeter hoog en staat rechtop tussen de banen. Op een golvend of licht verzakt dakvlak vangt die opstaande naad enige oneffenheid in de richting dwars op de banen op, terwijl oneffenheid in de lengterichting van de baan zichtbaarder blijft. Bij een lang doorlopend dakvlak zonder onderbreking, zoals bij veel boerderijen met een enkele lange kapconstructie, loont het daarom de moeite om de banen in de kortste richting van het dakvlak te leggen, ook als dat meer overlappen betekent. Golfplaat kent die richtingskeuze minder uitgesproken, omdat het eigen profiel de rol van stijfheid al vervult.
De keuze tussen felsplaten en golfplaat op een oude boerderij hangt dus af van drie dingen: de status van het gebouw, de staat van het gebint, en het budget dat er is. Voor een beeldbepalend hoofdgebouw waar het aanzicht telt, zijn felsplaten meestal het overwegen waard, al vraagt een oud en ongelijk gebint vaak eerst een vlakke onderconstructie. Voor een schuur, stal of werkgebouw waar niemand het profiel telt, blijft golfplaat een degelijke en goedkopere keuze. Wie twijfelt over de staat van het eigen gebint of over welk profiel bij welk gebouw op het erf past, kan de tekening naar Klikzink in Ede sturen; meedenken over de opbouw en de te verwachten oneffenheid kost niets, en dan is snel duidelijk welke keuze op welk dak van het erf standhoudt.