Klikzink
Bij een oude boerderij zit het probleem zelden op het dakvlak zelf. Een lange rechte baan felsplaten leggen op een dakschild dat verder in orde is, is niet ingewikkeld. Waar het spannend wordt, is aan de randen: de goot en de dakrand, precies de plek waar het gebint al eeuwenlang beweegt, zakt en verschuift, en waar het water eruit moet zonder dat het onder de plaat of achter de gevel terechtkomt.
Een gebinteconstructie van rond de honderd jaar oud is niet gebouwd op een tekentafel met winkelhaken. De balken zijn met de hand gekapt, de muurplaten liggen op muren die in de loop van de tijd een paar centimeter zijn verzakt, en de dakrand loopt vaak met een lichte golf mee die je van de grond af nauwelijks ziet, maar die op het dak zelf overduidelijk is. Bij nieuwbouw werk je met een rand die recht en waterpas is; bij deze boerderij werk je met een rand die dat nooit was en dat ook niet meer gaat worden. Dat is het uitgangspunt waar de rest van de oplossing op voortbouwt.
Felsplaten zijn stalen banen die op maat gewalst worden, op de millimeter, en dat is precies waarom ze bij een oude boerderij bruikbaar zijn op plekken waar een standaardmaat niet past. Maar op maat gewalst betekent niet dat de plaat zich aanpast aan een oneffen ondergrond. Een felsplaat is en blijft een rechte, stijve baan. Ligt de muurplaat of de gordingkop niet in één lijn, dan moet dat worden opgevangen in de onderconstructie voordat de plaat erop komt, niet door de plaat zelf te laten meebuigen. Bij een boerderij met een golvende dakrand betekent dit vaak dat de aannemer een nieuwe, rechte gootlijn opbouwt met regelwerk, los van de oude balkkop, en dat de felsplaat op dat regelwerk wordt bevestigd. De oude balk blijft zichtbaar of verborgen zitten waar hij al honderd jaar zit; de nieuwe rand krijgt zijn eigen, rechte lijn daarboven.
Dat is een andere aanpak dan bij een boerderij waar het dak recht wordt vervangen op een nieuwe kapconstructie: daar is de rand al recht voordat de eerste plaat valt. Hier is het rechttrekken van de rand een apart onderdeel van het werk, en het bepaalt mee hoeveel opbouwhoogte er nodig is en of de bestaande daklijn, die vaak monumentaal of beeldbepalend is, in de verte hetzelfde silhouet behoudt.
Bij een gewoon dak is de goot een detail dat aan het einde van het bestek komt. Bij een oude boerderij is de goot vaak het eerste dat een aannemer of architect met ons doorspreekt, en terecht. Regelmatig ligt de bestaande bakgoot ingemetseld in een gevelrand die zelf ook niet meer helemaal recht is, of hangt de goot aan een klos die door houtrot deels is aangetast. De felsplaat sluit met een fels van 35 mm aan op de aangrenzende plaat, maar bij de gootrand moet die fels overgaan in een randprofiel dat het water gecontroleerd naar de goot leidt, zonder dat er een knik ontstaat waar water blijft staan.
Omdat de platen blind bevestigd worden, met klemmen onder de fels, zijn er geen schroefgaten aan de gootzijde die na verloop van tijd kunnen gaan lekken. Dat is bij een boerderij met een monumentale status een reëel argument: schroefgaten in een zichtbare rand zijn niet alleen een lekrisico, ze zijn ook zichtbaar vanaf de grond, en bij een pand met beeldbepalende status wil de eigenaar of de welstandscommissie dat liever niet. De rand blijft strak en gesloten, met alleen de fels als lijn.
Wat we in de praktijk vaak tegenkomen, is dat de bestaande goot te smal of te ondiep is voor het dakvlak dat erop afwatert, zeker als er ergens in de historie een deel van het dak is vergroot of een dakkapel is toegevoegd. Dan is de vraag niet hoe de felsplaat op de goot aansluit, maar of de goot zelf vervangen moet worden voordat de plaat erop kan. Dat is geen detail dat we overslaan: een nieuwe plaat op een verouderde goot verplaatst het probleem alleen naar een paar jaar later.
De platen zijn afgewerkt met een coating van 50 micrometer in drie matte kleuren, met een glansgraad onder de 5. Bij een boerderij met een rieten kap ernaast, een rode baksteengevel of een oud dakvlak met dakpannen op het aangrenzende schild, valt een matte, donkere plaat vaak minder op dan een glanzende. Dat is geen esthetisch toeval maar iets wat we vaak terugzien bij deze gebouwen: de rand en de goot moeten meewerken met het silhouet, niet ertegen concurreren.
Maar bij een dakrand die deels beschut ligt onder een overstek, of bij een gevel die van de weg af nauwelijks te zien is, is de kleurkeuze veel minder belangrijk dan de vraag of de rand daadwerkelijk droog blijft. Een mooie matte plaat op een lekkende gootaansluiting biedt niets. We zeggen dat liever vooraf dan achteraf.
Staal zet ongeveer half zoveel uit als zink, en de platen zijn koud vouwbaar tot -15 graden, wat bij de productie en montage op locatie in de winter praktisch is. Maar bij een boerderij met een lange onderbroken dakrand, soms tientallen meters aan één stuk, moet er in de rand zelf ruimte voor beweging blijven, juist omdat de onderliggende gordingen ieder een eigen historie van zetting hebben. Een rand die op één punt strak vastgezet wordt en verderop niet, gaat scheuren of gaat trekken aan de fels. Bij deze boerderijen leggen we daarom in overleg met de aannemer vast waar de vaste punten komen en waar de plaat vrij moet kunnen bewegen, en dat is een ander gesprek dan bij een recht, kort dakvlak op een nieuwbouwschuur.
Bij een gebinteconstructie die zo ver doorgezakt is dat de rand niet meer met regelwerk is recht te trekken zonder de kap zelf aan te pakken, lost een nieuwe gootrand in felsplaten het onderliggende probleem niet op. Dan is eerst een constructief onderzoek naar de balken en gordingen nodig, en soms is dat een groter traject dan alleen de dakrand. Ook bij een goot die zo smal is dat geen enkel profiel voldoende water kan afvoeren, helpt een nieuwe felsplaat niet als de goot zelf niet meegroeit. In die gevallen adviseren we het probleem bij de bron aan te pakken voordat er over de afwerking wordt gesproken.
Voor een boerderij met een oude gebintestructuur en een rand die niet meer recht is, helpt het om vooraf een paar foto's van de bestaande goot en dakrand te maken, van dichtbij en van een afstand. Aan de hand daarvan kunnen we meedenken over de opbouw, de randprofielen en de aansluiting op de goot, op tekening en zonder kosten. Van daaruit bepalen we samen met u en uw aannemer welke platen op maat gewalst moeten worden en hoe de rand het beste kan worden opgebouwd.