Klikzink
Bij een oude boerderij is de vraag naar draagkracht geen formaliteit. De gebinteconstructie is vaak honderd jaar oud, gemaakt van hout dat is gedimensioneerd op het dakbeschot en de dakbedekking van die tijd, en op de belasting die daar decennialang bij hoorde. Wie daar iets nieuws op wil leggen, moet weten wat dat nieuwe daadwerkelijk weegt en of de bestaande constructie daarvoor is gebouwd of daarna is aangepast.
Een dak met felsplaten weegt ongeveer 5 kilogram per vierkante meter, exclusief de ondersteunende constructie zoals panlatten, tengels of een dakbeschot. Dat is licht in vergelijking met veel andere dakbedekkingen. Ter vergelijking: rieten daken, waarmee veel boerderijen oorspronkelijk waren gedekt, kunnen aanzienlijk zwaarder zijn, en ook oude verweerde dakpannen met een dikke laag mos en aangekoekt vuil wegen vaak meer dan mensen denken. In die zin is een overstap naar felsplaten voor de constructie meestal een verlichting, geen extra belasting.
Toch is dat lichte gewicht niet de kern van de vraag. Bij een oude boerderij gaat het niet alleen om hoeveel het dak weegt, maar om de staat van het hout dat dat gewicht al jarenlang draagt. Gebinten van honderd jaar oud hebben vaak te maken gehad met vocht, houtworm, verzakking van de fundering of eerdere verbouwingen waarbij een spant is doorgezaagd voor een dakkapel of een schoorsteen. Een balk die op papier de juiste dikte heeft, kan in de praktijk zijn aangevreten of verzwakt op een punt waar het niet zichtbaar is vanaf de vloer. Het is dan ook niet de vraag of felsplaten te licht of te zwaar zijn, maar of de constructie zoals die nu is, welk gewicht dan ook nog aankan.
Daarom is een bouwkundige beoordeling van de bestaande kapconstructie bij een boerderij van die leeftijd geen overbodige stap, ook niet wanneer het nieuwe dak lichter wordt dan het oude. Een architect of constructeur die de gebinten, de gordingen en de muurplaten beoordeelt, kan vaststellen of er sprake is van verzakking, scheefstand of houtrot, en of plaatselijke versterking nodig is voordat er nieuwe dakbedekking op komt. Bij een boerderij die scheef is gezakt door twee eeuwen zetting is dat onderzoek vaak nuttiger dan een berekening van het gewicht van de platen zelf.
Een tweede punt dat bij een boerderij speelt en bij nieuwbouw niet: het dakvlak is zelden recht. Doorbuiging van gordingen, een doorgezakte nok of een muurplaat die op één punt lager ligt dan aan de andere kant, het is bij een dak van deze leeftijd eerder de regel dan de uitzondering. Felsplaten zijn stalen banen die op de millimeter worden geleverd, van 450 tot 8000 millimeter lengte, en die banen zijn zelf recht. Ze buigen niet mee met een dakvlak dat over de lengte een glooiing heeft.
Dit betekent niet dat felsplaten niet toepasbaar zijn op een oud dakvlak. Het betekent dat de ondergrond waarop de platen komen te liggen, meestal een nieuw regelwerk of een nieuw beschot, gebruikt moet worden om de onvolkomenheden van het oude gebint op te vangen. Bij een boerderij waar de nok bijvoorbeeld twee centimeter is doorgezakt over de lengte van het dak, kan een timmerman dat corrigeren in de opbouw van tengels of contralatten, zodat het uiteindelijke dakvlak wél vlak genoeg is voor een felsverbinding die overal gelijk aansluit. Wie dat corrigerende werk overslaat en de platen direct op het oude, ongelijke vlak legt, loopt het risico dat de felsen op sommige plekken onder spanning staan of niet overal even goed aansluiten.
Er zijn situaties waarin het gewicht van de nieuwe dakbedekking wel degelijk de doorslag geeft, en dat is meestal niet bij het hoofdgebint maar bij een onderdeel daarvan. Een verzakte muurplaat die het gewicht van de spanten naar de buitenmuur overbrengt, kan aan zijn taks zitten, ook als het nieuwe dak lichter is dan het oude. Een schoorsteen die door een dakvlak steekt en waar de aansluiting al jaren lek is geweest, kan het omliggende houtwerk zodanig hebben aangetast dat plaatselijke versterking nodig is voordat er iets nieuws op komt, wat dat dan ook weegt. En bij boerderijen met een rieten dak dat wordt vervangen, is de bestaande constructie vaak specifiek gedimensioneerd op het gewicht van riet, met een royale marge aan gordingen en spanten. Die marge komt dan vrij bij een lichter dak, maar dat is geen garantie dat elk onderdeel van die oude constructie in goede staat is.
Bij een monumentale boerderij komt daar nog een praktische kant bij. Een monumentenstatus betekent vaak dat het aanzicht van het dak, de nokhoogte, de dakhelling en soms ook het materiaal zijn vastgelegd, maar zelden dat er iets is vastgelegd over de constructie erachter. Dat opent ruimte om het gewicht van de dakbedekking te verlagen zonder het uiterlijk aan te tasten, want felsplaten zijn in matte kleuren als Nordic Night Black, Slate Grey en Metallic Dark Silver leverbaar, met een glansgraad onder de 5, wat aansluit bij het ingetogen aanzien dat bij monumentale boerderijen past. Maar de afweging over de constructie moet apart worden gemaakt, los van de vraag of de gemeente of de monumentencommissie akkoord gaat met het materiaal.
De praktische volgorde bij een oude boerderij is dus: eerst de staat van de bestaande gebinteconstructie laten beoordelen, dan pas het gewicht van de nieuwe dakbedekking in die beoordeling meenemen. Het lage gewicht van felsplaten, ongeveer 5 kilogram per vierkante meter, is voor de meeste boerderijen een voordeel ten opzichte van wat er nu op ligt, maar dat voordeel is pas relevant als vaststaat dat de constructie zelf gezond genoeg is om ook dat lichte gewicht nog goed over te brengen op de muren en de fundering. Bij twijfel over de staat van het gebint is een bouwkundig advies vooraf verstandiger dan achteraf ontdekken dat een spant het niet houdt.
Wij denken vanuit Ede mee op tekening, kosteloos, en kunnen op basis van de maatvoering van uw dakvlak aangeven welke plaatlengtes praktisch zijn en waar rekening mee gehouden moet worden bij de aansluiting op een oneffen ondergrond. Voor de beoordeling van de gebinteconstructie zelf verwijzen wij naar een constructeur of bouwkundige met ervaring in oudere agrarische bebouwing. Heeft u die beoordeling al, of wilt u eerst weten wat er in uw situatie mogelijk is qua platen en kleuren, neem dan gerust contact met ons op.