Klikzink
Een mantelzorgwoning die tussen de bomen komt te staan, staat meestal daar omdat er geen andere plek in de tuin is, of omdat de bomen juist de reden zijn om er te willen wonen. Dat heeft gevolgen voor het dak die niet gelden voor een vrijstaand bijgebouw in het open veld, en die ook weinig te maken hebben met het feit dat het om een tijdelijke opbouw gaat. Bomen doen iets specifieks met een dakvlak: ze laten blad achter, ze houden vocht en schaduw langer op het vlak, en op het noorden krijgt het dak kans op mos. Dat zijn drie aparte mechanismen, en ze vragen niet allemaal om dezelfde oplossing.
Blad in de goot is het eerste en meest zichtbare probleem. Onder een eik, een linde of een beuk valt in het najaar een laag blad die zich in de dakgoot verzamelt en daar blijft liggen als niemand hem leegt. Dat is geen kwestie van het type dakbedekking, maar van de goot en de afwatering. Een felsplaat met een gladde, matte coating laat blad makkelijker afglijden dan een ruw materiaal, maar een dakvlak met weinig helling en een volle goot houdt water vast, ongeacht wat er op het dak ligt. Bij een mantelzorgwoning is de dakhelling vaak beperkt gehouden om de opbouw laag en onopvallend te maken; vanaf zes graden kan er met klikfels gewerkt worden, maar hoe vlakker het dak, hoe belangrijker het is dat de goot regelmatig wordt schoongemaakt. Dat is onderhoud aan de goot, niet aan het plaatmateriaal, en die twee worden nog te vaak met elkaar verward.
Schaduw is het tweede punt, en dat werkt anders dan mensen vaak denken. Een dakvlak dat grotendeels in de schaduw van een boom ligt, droogt na regen trager op dan een vlak in de volle zon. Dat verlengt de tijd dat het oppervlak vochtig is, en vocht dat lang blijft liggen is de voorwaarde voor mosgroei, vooral op het noorden waar de zon er toch al weinig bij komt. Bij bitumen of een ruw dakpanoppervlak geeft dat vocht een basis om zich aan vast te zetten. Bij een gladde, gecoate stalen plaat is die basis er veel minder; mos heeft iets om zich aan te hechten nodig, en een vlak, glanzend oppervlak met een glansgraad onder de 5 biedt dat maar beperkt. Dat betekent niet dat er op het noorden onder dichte bladerkroon nooit iets zal groeien, maar wel dat het risico kleiner is dan bij materialen met een poreus of ruw oppervlak. Wie op die plek toch pannen of leien overweegt, moet er rekening mee houden dat mosgroei daar sneller optreedt en periodiek verwijderd moet worden.
Het derde punt, dat bij bomen minder vaak genoemd wordt, is vallende takken en twijgen in plaats van storm. Onder een grote boom vallen ook zonder storm regelmatig kleine takken, met name na regen of vorst. Dat is een ander soort belasting dan een stormvlaag: kleinere, herhaalde klappen op een beperkt oppervlak. Een stalen felsplaat van 0,55 millimeter met klemmen onder de fels heeft geen zichtbare schroeven die door zo'n klap kunnen losraken of een lekpad kunnen vormen; de bevestiging zit verscholen onder de opstaande naad. Bij een dak met doorlopende schroefgaten, zoals bij golfplaat of sommige sandwichpanelen, is de kans dat een tak precies op een schroefkop terechtkomt en daar een beschadiging veroorzaakt aanwezig. Dat is een reëel verschil tussen dakbedekkingen onder bomen, en het staat los van de vraag of het gebouw tijdelijk is of niet.
De combinatie van een tijdelijke vergunning en een plek tussen de bomen brengt een praktische spanning met zich mee die de moeite waard is om te benoemen. Een mantelzorgwoning met een tijdelijke vergunning moet vaak demontabel of verplaatsbaar zijn, en het dak moet in één dag dicht kunnen, ook op een locatie waar de toegang door bomen beperkt is. Grote, brede sandwichpanelen zijn dan lastiger aan te voeren en te hijsen dan smallere, lichte banen materiaal die op de millimeter zijn aangeleverd. Klikfels wordt geleverd van 450 tot 8000 millimeter op maat, met een werkende breedte van 475 millimeter per baan; dat maakt het mogelijk om het aantal platen en de aanvoerroute af te stemmen op een oprit die niet recht is of een tuin waar een boomkroon over het pad hangt. Bij een gewoon bijgebouw op een open erf speelt die beperking niet, en dan is de keuze voor smallere banen vooral een kwestie van esthetiek of gewicht. Onder bomen kan het aanvoerprobleem de doorslag geven.
Wat de bomen niet veranderen, is de isolatiewaarde, de kleurkeuze of de manier waarop het dak aan de constructie wordt bevestigd. Een felsplaat wordt op hout vastgezet met schroeven en op staal met zelfborende schroeven, onder de fels, en dat proces verloopt onder een boom niet anders dan in de open lucht. Ook de coating, GreenCoat Pural BT met een zinklaag van 275 gram per vierkante meter aan beide zijden, functioneert onder bladerdek niet anders dan in de zon; de laag is er niet primair om tegen mos te beschermen, maar tegen corrosie, en dat doet hij overal waar hij ligt.
Er is ook een situatie waarin de plek tussen de bomen geen enkel verschil maakt voor de keuze van het dakmateriaal, en dat is wanneer de kroon van de boom niet direct over het dak hangt maar er alleen slagschaduw op valt. Slagschaduw zonder bladval en zonder overhangende takken levert wel de langere droogtijd op die mos in de hand werkt, maar niet het risico van vallende takken of een dichtslibbende goot. In dat geval is de overweging vooral gebaseerd op de bezonning, en die geldt evengoed voor een dak zonder boom in de buurt maar met een noordoriëntatie en veel schaduw van een naastgelegen gebouw. De boom is dan niet de reden voor de keuze; de richting van het dakvlak is dat.
Voor wie een mantelzorgwoning tussen bestaande bomen plant, is het verstandig om vooraf te kijken hoe dicht de kroon bij het dakvlak komt, welke boomsoort het is, en of de goot bereikbaar is voor onderhoud zonder de tijdelijke opbouw te belasten. Wij denken op tekening mee over de maatvoering van de platen en de aanvoer op een lastige kavel, en dat overleg kost niets.